نصب، پیکربندی و راه‌اندازی گیت

یادگیری تئوری مفاهیم کنترل نسخه بدون دست به کد شدن، هیچ ارزشی در بازار کار ندارد. شما زمانی می‌توانید قدرت واقعی این ابزار را درک کنید که آن را روی سیستم خود پیاده‌سازی کرده و اولین دستورات را در ترمینال اجرا کنید.

راه‌اندازی اولیه گیت، اولین قدم عملی برای تبدیل شدن به یک توسعه‌دهنده حرفه‌ای است که کدهایش بر اساس استانداردهای شرکتی مدیریت می‌شوند.

نصب گیت برخلاف نرم‌افزارهای معمولی، صرفاً با فشردن چند دکمه به پایان نمی‌رسد و نیاز به یک پیکربندی اولیه و حیاتی دارد. اگر هویت خود را به درستی در گیت تعریف نکنید، در آینده برای اتصال به پروژه‌های تیمی با خطاهای جدی مواجه می‌شوید.

در این درس، فرآیند دانلود و نصب این ابزار را روی سیستم‌عامل‌های مختلف بررسی می‌کنیم و در نهایت با تنظیم نام کاربری و ایمیل سازمانی، سیستم شما را برای ورود به دنیای برنامه‌نویسی حرفه‌ای آماده خواهیم کرد.

دانلود و نصب گیت روی سیستم‌عامل‌های مختلف

راه‌اندازی گیت روی سیستم شخصی، نخستین گام برای ورود به چرخه توسعه واقعی نرم‌افزار است. فرآیند دریافت و نصب این ابزار با توجه به سیستم‌عاملی که استفاده می‌کنید متفاوت است. در ادامه، مراحل راه‌اندازی استاندارد را برای سه پلتفرم اصلی بررسی می‌کنیم.

نصب گیت روی ویندوز (Windows)

بیشتر برنامه‌نویسان در محیط ویندوز از نسخه رسمی Git for Windows استفاده می‌کنند. این بسته علاوه بر خود گیت، ابزارهای جانبی مفیدی مانند Git Bash را هم روی سیستم شما نصب می‌کند.

برای شروع، به سایت رسمی git-scm.com بروید و فایل نصب‌کننده مناسب با معماری پردازنده خود (نسخه ۶۴ بیتی یا ۳۲ بیتی) را دانلود کنید.

در طول فرآیند نصب، با پنجره‌های تنظیمات متعددی روبرو می‌شوید. پیشنهاد می‌شود تنظیمات را روی حالت پیش‌فرض باقی بگذارید. با این حال، در مرحله انتخاب ویرایشگر متنی پیش‌فرض (Choosing the default editor)، می‌توانید گزینه را روی VS Code یا هر ادیتوری که راحت‌تر هستید تنظیم کنید.

همچنین در مرحله Adjusting your PATH environment، حتماً گزینه دوم (Git from the command line and also from 3rd-party software) را انتخاب کنید تا دستورات گیت در تمام ترمینال‌های ویندوز قابل اجرا باشند.

نصب گیت روی مک (macOS)

سیستم‌عامل مک روش‌های مختلفی را برای دسترسی به این ابزار در اختیار شما قرار می‌دهد. ساده‌ترین راه، استفاده از ابزارهای توسعه اپل یعنی Xcode Command Line Tools است.

برای بررسی این موضوع، ترمینال مک را باز کنید و دستور زیر را بنویسید:

git --version

اگر گیت از قبل نصب نباشد، سیستم‌عامل پیغامی نمایش می‌دهد و از شما می‌خواهد که فرآیند نصب ابزارهای خط فرمان را تایید کنید. روش حرفه‌ای‌تر و منعطف‌تر برای توسعه‌دهندگان مک، استفاده از مدیریت پکیج هوم‌برو (Homebrew) است. اگر این ابزار را روی سیستم خود دارید، کافی است دستور زیر را در ترمینال مک اجرا کنید تا آخرین نسخه پایدار گیت به صورت خودکار دانلود و نصب شود:

brew install git

نصب گیت روی لینوکس (Linux)

توزیع‌های مختلف لینوکس معمولاً گیت را به صورت پیش‌فرض در مخازن پکیج‌های خود دارند و نصب آن به راحتی از طریق پکیج‌منیجر اختصاصی هر توزیع انجام می‌شود.

اگر از توزیع‌های مبتنی بر دبیان یا اوبونتو (Ubuntu/Debian) استفاده می‌کنید، ابتدا لیست پکیج‌های سیستم را به‌روزرسانی کنید و سپس با دستور زیر فرآیند نصب را جلو ببرید:

sudo apt update
sudo apt install git

برای توزیع‌های مبتنی بر رد هت مانند فدورا و سنت‌او‌اس (Fedora/CentOS/RHEL)، از ابزار مدیریت پکیج dnf یا yum استفاده می‌شود. برای این کار، دستور زیر را در محیط ترمینال لینوکس وارد کنید:

sudo dnf install git

پس از پایان فرآیند نصب در هر کدام از این سیستم‌عامل‌ها، برای اطمینان از صحت عملکرد ابزار، ترمینال خود را باز کنید و دستور git --version را بنویسید. مشاهده شماره نسخه گیت نشان می‌دهد که ابزار به درستی روی سیستم شما مستقر شده و آماده پیکربندی است.

آشنایی با ابزارهای Git Bash و ترمینال

پس از نصب گیت، برای تعامل با این ابزار و اجرای دستورات نیاز به یک محیط خط فرمان دارید. در دنیای برنامه‌نویسی، بخش عمده‌ای از فرآیندهای مدیریت کد، به جای استفاده از دکمه‌ها و محیط‌های گرافیکی، از طریق تایپ دستورات متنی انجام می‌شود. درک تفاوت محیط‌های خط فرمان به شما کمک می‌کند تا در زمان توسعه پروژه، ابزار مناسب‌تر را انتخاب کنید.

ابزار Git Bash چیست؟

سیستم‌عامل ویندوز به صورت پیش‌فرض از دستورات لینوکسی پشتیبانی نمی‌کند. از آنجا که گیت توسط لینوس توروالدز (خالق لینوکس) نوشته شده، بسیاری از ساختارها و دستورات آن با منطق لینوکس سازگار است. ابزار Git Bash دقیقا برای حل این تضاد در ویندوز طراحی شده است.

این نرم‌افزار، محیط خط فرمان لینوکس (به طور مشخص پوسته Bash) را در ویندوز شبیه‌سازی می‌کند. با نصب Git Bash، شما می‌توانید علاوه بر دستورات اختصاصی گیت، از دستورات کاربردی و رایج لینوکس مانند ls برای دیدن لیست فایل‌ها یا cd برای جابجایی بین پوشه‌ها استفاده کنید. این ابزار سرعت کار شما را در محیط ویندوز به شکل چشم‌گیری افزایش می‌دهد.

ترمینال‌های پیش‌فرض سیستم‌عامل‌ها

هر سیستم‌عامل یک ابزار بومی برای اجرای دستورات متنی دارد که رفتار آن‌ها با یکدیگر متفاوت است:

ویندوز (Command Prompt & PowerShell): ابزار قدیمی CMD و نسخه مدرن‌تر آن یعنی پاورشل، ترمینال‌های بومی ویندوز هستند. دستورات گیت در این محیط‌ها قابل اجرا است، اما برای مدیریت فایل‌ها باید از دستورات خاص ویندوز استفاده کنید که با منطق لینوکس متفاوت است.

مک و لینوکس (Terminal): این دو سیستم‌عامل بر پایه ساختار یونیکس طراحی شده‌اند. این یعنی ترمینال پیش‌فرض مک و لینوکس به صورت بومی از پوسته Bash یا Zsh پشتیبانی می‌کند. برنامه‌نویسان در این دو سیستم‌عامل نیازی به نصب Git Bash ندارند و تمام دستورات را مستقیماً در ترمینال اصلی سیستم خود اجرا می‌کنند.

چرا استفاده از خط فرمان اولویت دارد؟

شاید برای شما این سوال پیش بیاید که چرا با وجود نرم‌افزارهای گرافیکی (GUI) برای گیت، کماکان تاکید بر یادگیری محیط‌های متنی مانند Git Bash است. دلیل اصلی این موضوع، انعطاف‌پذیری و کنترل کامل بر فرآیندها است.

ابزارهای گرافیکی معمولاً تمام قابلیت‌های پیچیده گیت را پوشش نمی‌دهند و در زمان بروز تداخل‌های سنگین در کدهای تیم، کارایی خود را از دست می‌دهند. علاوه بر این، در محیط‌های سرور و زیرساخت‌های ابری، هیچ رابط گرافیکی وجود ندارد و تسلط بر ترمینال، یک ضرورت غیرقابل‌انکار برای بازار کار است.

پیکربندی هویت با دستور Git Config

پس از نصب گیت، اولین و حیاتی‌ترین کار قبل از شروع هرگونه کدنویسی، معرفی هویت خود به سیستم است. گیت یک ابزار مبتنی بر همکاری است؛ بنابراین باید دقیقاً مشخص باشد که هر خط کد را چه کسی نوشته یا ویرایش کرده است. اگر این تنظیمات را انجام ندهید، گیت به شما اجازه ثبت تغییرات پروژه را نمی‌دهد و با خطای شناسایی هویت روبرو می‌شوید.

این پیکربندی با استفاده از دستور git config انجام می‌شود و اطلاعات شما را در یک فایل متنی ساده روی سیستم ذخیره می‌کند.

معرفی نام و ایمیل به صورت جهانی (Global)

برای اینکه هویت شما روی تمام پروژه‌های این سیستم فعال شود، باید تنظیمات را به صورت جهانی یا همان --global اعمال کنید. ترمینال یا Git Bash را باز کنید و دو دستور زیر را به ترتیب بنویسید:

git config --global user.name "ali rahimi"
git config --global user.email "your-email@example.com"

در دستور اول، نام و نام خانوادگی خود را درون دبل‌کوتیشن قرار دهید. در دستور دوم، ایمیل کاری یا ایمیلی را که با آن در پلتفرم‌هایی مثل گیت‌هاب عضو هستید، وارد کنید. گیت از این ایمیل برای متصل کردن کامیت‌های محلی شما به حساب کاربری آنلاین‌تان استفاده می‌کند.

سطوح مختلف پیکربندی در گیت

دستور git config می‌تواند تنظیمات را در سه سطح مختلف اعمال کند که شناخت آن‌ها برای مدیریت پروژه‌های شخصی و شرکت‌ها اهمیت زیادی دارد:

• سطح سیستم (--system): این تنظیمات روی تمام کاربران سیستم‌عامل اعمال می‌شود و فایل آن در مسیر اصلی نصب گیت قرار دارد. استفاده از این سطح بسیار نادر است.
• سطح جهانی (--global): رایج‌ترین حالت است. این تنظیمات روی تمام پروژه‌های کاربر فعلی در این سیستم‌عامل اعمال می‌شود. فایل این تنظیمات در پوشه Home کاربر (مثلاً ~/.gitconfig در لینوکس و مک) ذخیره می‌شود.
• سطح پروژه (--local): اگر می‌خواهید در یک پروژه خاص، از نام یا ایمیل متفاوتی (مثلاً ایمیل سازمانی یک شرکت خاص) استفاده کنید، باید به پوشه آن پروژه بروید و دستور را بدون عبارت --global بنویسید. این تنظیمات فقط روی همان پروژه اعمال می‌شود و اولویت بالاتری نسبت به تنظیمات جهانی دارد.

چرا دقت در این مرحله اهمیت دارد؟

هویتی که در این مرحله تنظیم می‌کنید، به عنوان بخشی از تاریخچه غیرقابل‌تغییر پروژه ثبت می‌شود. وقتی کدهای خود را به گیت‌هاب یا گیت‌لب ارسال می‌کنید، تمام اعضای تیم می‌توانند نام و ایمیل شما را در کنار کدهای نوشته‌شده ببینند. تنظیم یک نام نامفهوم یا ایمیل نادرست، فرآیند ارزیابی کدها را در تیم‌های فنی با مشکل مواجه می‌کند و جلوه حرفه‌ای کار شما را در بازار کار از بین می‌برد.

تایید و بررسی تنظیمات اولیه گیت

پس از اجرای دستورات مربوط به نام کاربری و ایمیل، باید مطمئن شوید که اطلاعات به درستی در لایه‌های پیکربندی گیت ثبت شده‌اند. بررسی صحت تنظیمات به شما کمک می‌کند تا پیش از شروع اولین پروژه، از بروز خطاهای هویتی یا ناهماهنگی در ثبت کامیت‌ها جلوگیری کنید.

مشاهده تمام تنظیمات فعال در گیت

برای دیدن لیست کامل تنظیماتی که در حال حاضر روی گیت شما فعال است، دستور زیر را در ترمینال یا Git Bash بنویسید:

git config --list

با اجرای این دستور، گیت تمام تنظیمات موجود در سه سطح سیستم، جهانی و پروژه را استخراج کرده و به صورت خط به خط نمایش می‌دهد. در میان خطوط خروجی، می‌توانید عبارات user.name و user.email را پیدا کنید تا از صحت مقادیر وارد شده مطمئن شوید.

بررسی یک مشخصه خاص

اگر خروجی دستور قبلی شلوغ است و فقط می‌خواهید مقدار یک تنظیم مشخص را بررسی کنید، کافی است نام آن مشخصه را مستقیماً در ادامه دستور بنویسید.

برای نمونه، جهت بررسی نام کاربری ثبت‌شده، دستور زیر را اجرا کنید:

git config user.name

این دستور بدون نمایش اطلاعات اضافی، فقط نامی را که در مرحله قبل تنظیم کرده‌اید، در خط بعدی ترمینال چاپ می‌کند.

مشاهده مسیر ذخیره‌سازی فایل تنظیمات

گاهی در زمان عیب‌یابی سیستم نیاز دارید بدانید گیت این اطلاعات را دقیقاً در کدام فایل فیزیکی روی هارد دیسک شما ذخیره کرده است. برای پیدا کردن مسیر دقیق فایل تنظیمات جهانی (Global)، دستور زیر را بنویسید:

git config --global --list --show-origin

این دستور علاوه بر نمایش نام و ایمیل، مسیر دقیق فایل .gitconfig را روی سیستم‌عامل به شما نشان می‌دهد. در صورت نیاز، توسعه‌دهندگان می‌توانند این فایل متنی را با یک ویرایشگر کد مانند VS Code باز کنند و تغییرات را به صورت دستی درون آن اعمال یا اصلاح کنند. تایید این مراحل تضمین می‌کند که زیرساخت محلی سیستم شما برای شروع کدنویسی تیمی کاملاً بدون نقص است.