نصب جنگو

بسیاری از تازه‌کارها با عجله و بدون رعایت اصول فنی، شروع به نصب پکیج‌ها می‌کنند و درست وسط پروژه با خطاهای عجیب و غریبِ ورژن‌ها روبرو می‌شوند. در این درس، ما از ابتدا خشت اول را درست می‌گذاریم. فرقی نمی‌کند کاربر ویندوز باشید یا مک و لینوکس؛ مسیر آموزش نصب Django برای همه شما یکسان‌سازی شده است.

پیش از هر چیز: آیا پایتون آماده است؟

جنگو یک فریم‌ورک پایتونی است، پس بدیهی است که اولین مهره این بازی، خودِ پایتون باشد. اما فقط داشتن پایتون کافی نیست. ما باید مطمئن شویم که ابزار مدیریت پکیج‌های پایتون یعنی pip نیز به درستی در دسترس است. بدون pip، عملاً هیچ راهی برای احضار جنگو به سیستم‌تان ندارید.

چرا در این درس از  Virtual Environment استفاده خواهیم کرد؟

تصور کنید دو پروژه متفاوت دارید؛ یکی با نسخه قدیمی جنگو و دیگری با آخرین نسخه ۲۰۲۶. اگر هر دو را مستقیماً روی سیستم نصب کنید، یکی از آن‌ها قطعاً از کار می‌افتد. استفاده از Virtual Environment (محیط مجازی) به شما اجازه می‌دهد برای هر پروژه یک اتاق ایزوله داشته باشید. این اولین نشانه حرفه‌ای شدن شما در بازار کار پایتون است.

آنچه در این درس یاد می‌گیرید:

• تست سلامت پیش‌نیازها در ترمینال.
• ایزوله‌سازی پروژه برای جلوگیری از تداخل نسخه‌ها.
• اجرای دستور نصب جنگو به روشی که در هیچ آپدیتی به مشکل نخورید.
• تایید نهایی و بررسی ورژن جنگو برای اطمینان از صحت نصب.

تست سلامت پیش‌نیازها: بررسی وضعیت نصب پایتون و pip

قبل از اینکه به سراغ نصب جنگو بروید، باید مطمئن شوید که موتور محرک آن یعنی پایتون و ابزار مدیریت پکیج آن یعنی pip به درستی در سیستم شما شناسایی می‌شوند. گاهی پایتون نصب است اما در «مسیر سیستم» (Environment Variables) قرار ندارد، که این موضوع باعث می‌شود ترمینال دستورات شما را نفهمد.

گام اول: استعلام پایتون

ترمینال (در مک و لینوکس) یا CMD/PowerShell (در ویندوز) را باز کنید و دستور زیر را تایپ کنید:

python --version

یا اگر از نسخه‌های جدید استفاده می‌کنید و دستور بالا کار نکرد:

python3 --version

خروجی مطلوب: باید عددی مثل Python 3.10.x یا بالاتر را ببینید.

وضعیت قرمز: اگر با ارور 'python' is not recognized مواجه شدید، یعنی پایتون نصب نیست یا در مسیر PATH تعریف نشده است.

گام دوم: زنده بودن pip را چک کنید

بدون pip، شما نمی‌توانید هیچ کتابخانه‌ای (از جمله جنگو) را دانلود کنید. برای تست، این دستور را بزنید:

pip --version

در حالت ایده‌آل، باید مسیری از پوشه نصب پایتون را ببینید که با کلمه pip شروع می‌شود. اگر اینجا ارور گرفتید، نگران نباشید؛ معمولاً با نصب دوباره پایتون و تیک زدن گزینه "Add Python to PATH"، این مشکل به سادگی حل می‌شود.

یک نکته فنی که کمتر به آن اشاره می‌شود:

همیشه قبل از شروع پروژه، با دستور python -m pip install --upgrade pip ابزار مدیریت پکیج خود را آپدیت کنید. نسخه‌های قدیمی pip گاهی در دانلود آخرین ورژن‌های Django بازی در می‌آورند و وقت شما را بیهوده تلف می‌کنند.

ایزوله‌سازی پروژه: آموزش ساخت و فعال‌سازی محیط مجازی (Virtual Environment)

در دنیای توسعه وب، نصب کتابخانه‌ها به صورت عمومی روی سیستم‌عامل، یک اشتباه استراتژیک است. تصور کنید برای یک پروژه به نسخه قدیمی جنگو و برای پروژه‌ای دیگر به آخرین نسخه نیاز دارید؛ نصب مستقیم این دو، تداخلی ایجاد می‌کند که کل سیستم پایتون شما را به هم می‌ریزد. راه حل حرفه‌ای، استفاده از Virtual Environment یا همان محیط مجازی است.

چرا به محیط مجازی (venv) نیاز داریم؟

محیط مجازی مثل یک کپسول ایزوله عمل می‌کند. شما در این کپسول فقط ابزارهای مورد نیاز همان پروژه را نصب می‌کنید. این کار باعث می‌شود:

• سیستم‌عامل شما با پکیج‌های اضافی سنگین نشود.
• انتقال پروژه به سرور یا سیستم همکارتان بدون خطا انجام شود.
• امنیت و نظم در ساخت پروژه جنگو حفظ شود.

گام عملی: ساخت محیط مجازی در ۳ سوت

ابتدا از طریق ترمینال یا CMD وارد پوشه پروژه خود شوید. و یا در IDE که با آن کار میکنید، بخش ترمینال را باز کنید. حالا با توجه به سیستم‌عامل‌تان، دستور زیر را برای ساخت محیطی به نام venv اجرا کنید:

در ویندوز، مک و لینوکس:

python -m venv venv

(اگر در لینوکس یا مک هستید و دستور بالا کار نکرد، از python3 استفاده کنید.)

گام حیاتی: فعال‌سازی (Activation)

ساختن محیط کافی نیست؛ باید وارد آن شوید. تا زمانی که محیط فعال نشود، هر چیزی نصب کنید باز هم به صورت عمومی روی سیستم می‌نشیند.

در ویندوز (PowerShell یا CMD):

venv\Scripts\activate

در مک و لینوکس:

source venv/bin/activate

چطور بفهمیم محیط فعال شده است؟

بعد از اجرای دستور، باید نام محیط مجازی یعنی (venv) را در ابتدای خط فرمان ترمینال خود ببینید. این علامت یعنی شما اکنون در یک فضای امن هستید و آماده‌اید تا بدون ترس از خراب شدن تنظیمات سیستم، به سراغ نصب جنگو بروید.

تجربه یک توسعه‌دهنده:

«بسیاری از ارورهای عجیبی که در انجمن‌های برنامه نویسی می‌بینید، ناشی از فعال نکردن همین محیط ساده است. همیشه یادتان باشد: اول فعال‌سازی، بعد نصب پکیج!»

نصب جنگو (Django): اجرای دستور نصب و مدیریت نسخه‌ها

حالا که محیط مجازی شما فعال است و عبارت (venv) را در کنار مکان‌نما می‌بینید، وقت آن رسیده که موتور اصلی یعنی جنگو را روی سیستم احضار کنید. در این مرحله، ما از ابزار pip استفاده می‌کنیم که در بخش قبل سلامت آن را تست کردیم.

اجرای دستور نصب جنگو

ساده‌ترین راه برای نصب آخرین نسخه پایدار، وارد کردن دستور زیر در ترمینال است:

pip install django

با زدن این دستور، پایتون شروع به دانلود بسته‌های اصلی جنگو و وابستگی‌های آن (Dependencies) می‌کند. اگر سرعت اینترنت شما نوسان دارد، صبور باشید تا نوار پیشرفت تکمیل شود.

اگر به نسخه خاصی نیاز داشتید چه؟

در پروژه‌های بزرگ یا زمانی که در حال یادگیری از روی یک منبع قدیمی‌تر هستید، ممکن است نخواهید آخرین نسخه را نصب کنید. جنگو اجازه می‌دهد دقیقاً مشخص کنید چه ورژنی مد نظر شماست. برای مثال، اگر بخواهید نسخه ۴.۲ را نصب کنید، از این دستور استفاده کنید:

pip install django==4.2

این قابلیت در بازار کار پایتون بسیار حیاتی است؛ چرا که در بسیاری از شرکت‌ها، پروژه‌ها با نسخه‌های قبلی نگهداری می‌شوند و شما باید بتوانید محیطی دقیقاً مشابه آن‌ها بسازید.

نصب جنگو در سیستم‌عامل‌های مختلف

خوشبختانه دستور اصلی در همه سیستم‌ها یکسان است، اما چند نکته کوچک تفاوت ایجاد می‌کند:

ویندوز: اگر در حین نصب با ارور "Permission Denied" مواجه شدید، ترمینال خود را با دسترسی Administrator باز کنید.

مک و لینوکس: در صورتی که خارج از محیط مجازی هستید، احتمالاً نیاز به استفاده از pip3 دارید، اما چون ما از venv استفاده می‌کنیم، همان دستور pip کافی است.

لیست کردن نصب شده‌ها

برای اینکه مطمئن شوید فقط جنگو نصب شده و نه خروارها پکیج اضافه، دستور زیر را بزنید:

pip list

این دستور تمام کتابخانه‌های موجود در محیط مجازی فعلی شما را نمایش می‌دهد. شما باید نام Django را در کنار نسخه آن مشاهده کنید.

هشدار برای امنیت پروژه:

هرگز از دستور sudo pip install برای نصب جنگو استفاده نکنید! این کار جنگو را در سطح سیستم‌عامل نصب می‌کند و تمام فلسفه محیط مجازی (Virtual Environment) که در مرحله قبل ساختیم را نابود می‌کند.

تأیید نهایی: چک کردن ورژن جنگو و تست سلامت نصب

تبریک می‌گویم؛ اگر تا اینجای کار طبق مراحل پیش آمده باشید، جنگو باید روی سیستم شما مستقر شده باشد. اما در دنیای برنامه‌نویسی، "ظاهر" کار کافی نیست. ما باید مطمئن شویم که نصب به درستی انجام شده و خروجی دقیقاً همان چیزی است که انتظارش را داریم. این مرحله، آخرین قطعه از پازل آموزش نصب Django در این واحد درسی است.

تأیید نهایی: چک کردن ورژن جنگو و تست سلامت نصب

بسیاری از کاربران تصور می‌کنند همین که در حین نصب اروری دریافت نکردند، کار تمام است. اما بهترین راه برای اطمینان از اینکه محیط مجازی شما به درستی با کتابخانه‌ها لینک شده، استعلام مستقیم از خودِ جنگو است.

روش اول: استفاده از دستور مستقیم در ترمینال

سریع‌ترین راه برای بررسی ورژن جنگو، وارد کردن دستور زیر در همان محیط مجازی فعال است:

django-admin --version

خروجی: یک عدد (مثلاً 5.0.2) به شما نمایش داده می‌شود. اگر این عدد را دیدید، یعنی جنگو آماده دستورات شماست.

خطای احتمالی: اگر با پیام command not found مواجه شدید، یعنی یا نصب با موفقیت انجام نشده یا هنوز محیط مجازی (venv) را فعال نکرده‌اید.

روش دوم: استعلام از داخل مفسر پایتون

این روش حرفه‌ای‌تر است چون مستقیماً از داخل کدهای پایتون، سلامت جنگو را تست می‌کند. ابتدا دستور python را بزنید تا وارد محیط کنسول پایتون شوید و سپس کدهای زیر را خط‌به‌خط وارد کنید:

Python
import django
print(django.get_version())

این کار به شما ثابت می‌کند که کتابخانه جنگو توسط مفسر پایتون قابل شناسایی (Import) است. برای خروج از این محیط، کلیدهای Ctrl+Z (در ویندوز) یا Ctrl+D (در مک/لینوکس) را بزنید.

چرا باید نسبت به نسخه نصب شده حساس باشیم؟

در طول مسیر آموزش جنگو، متوجه خواهید شد که برخی متدها و قابلیت‌ها در نسخه‌های مختلف تغییر می‌کنند. دانستن نسخه دقیق به شما کمک می‌کند تا هنگام جستجو برای حل مشکلات (Debug)، داکیومنت‌های مربوط به همان نسخه را مطالعه کنید و وقتتان را با کدهای منسوخ شده هدر ندهید.